Waarom beeld meer is dan illustratie. Hoe door werken met beeld het denken en de beweging begint

We gebruiken beelden vaak als illustratie om iets uit te leggen. Een infographic brengt overzicht in een proces. Een praatplaat helpt om een programma te bespreken. Een visual maakt een strategie begrijpelijk voor mensen die er niet dagelijks mee bezig zijn.

Maar zodra je beeld niet gebruikt om iets uit te leggen, maar om samen te denken, verandert de rol van beeld. Het gaat dan van het eindpunt van een gesprek, maar de plek waar het begint.

Woorden lijken helder, totdat je doorvraagt

Veel maatschappelijke opgaven beginnen met woorden die iedereen denkt te begrijpen.

Passende zorg.

Leefbare wijken.

Preventie.

Integraal werken.

Een sterke sociale basis.

In een overleg lijken dat heldere woorden. Mensen knikken, het gesprek gaat verder en iedereen heeft het gevoel dat er overeenstemming is.

Tot iemand vraagt:

“Wat verstaan we eigenlijk onder een leefbare wijk?”

Of:

“Wanneer vinden we dat passende zorg echt passend is?”

Dan blijkt vaak dat er verschillende antwoorden bestaan.

Een beleidsadviseur kijkt anders naar het vraagstuk dan een wijkprofessional. Een bestuurder hanteert een ander perspectief dan een inwoner. Een woningcorporatie gebruikt dezelfde woorden als een zorgorganisatie, maar verbindt er een andere betekenis aan. Dat is geen probleem. Sterker nog: verschillende perspectieven zijn onmisbaar bij complexe maatschappelijke opgaven. De uitdaging begint juist wanneer we denken dat we hetzelfde bedoelen, terwijl dat nog niet zo is.

Denken gebeurt niet alleen met woorden

Wanneer mensen een complexe situatie proberen uit te leggen, maken ze vaak automatisch bewegingen met hun handen. Ze tekenen een cirkel op een vel papier, zetten een pijl tussen twee onderwerpen of schetsen snel hoe verschillende partijen met elkaar samenhangen.

Ons denken is ruimtelijk. We zoeken naar verbanden, patronen en onderlinge relaties. Woorden helpen om gedachten te uiten. Beelden helpen om die gedachten te ordenen. Zodra iets zichtbaar wordt, gebeurt er iets bijzonders. Mensen wijzen naar onderdelen van een tekening. Ze voegen iets toe, verplaatsen een element of ontdekken een verband dat ze eerder niet opviel.

Het gesprek verandert omdat het beeld geen illustratie is, maar mensen helpt om samen verder te denken.

Een beeld maakt verschillen zichtbaar

Bij maatschappelijke opgaven is er zelden één juist perspectief. Meestal komen verschillende werkelijkheden bij elkaar: de wereld van beleid, financiën en organisatie, de leefwereld van bewoners, cliënten en professionals, de korte termijn van de dagelijkse praktijk en de lange termijn van maatschappelijke verandering.

Woorden kunnen die verschillende perspectieven naast elkaar laten bestaan. Een beeld maakt zichtbaar hoe ze zich tot elkaar verhouden. Dat is een belangrijk verschil. Een beeld zorgt niet vanzelf voor overeenstemming. Het maakt zichtbaar waar mensen verschillend kijken. Juist daar begint het gesprek waarin mensen samen betekenis geven aan de opgave.

Een praatplaat is niet het doel

Veel organisaties denken bij beeld meteen aan een eindproduct, zoals een praatplaat, inforgraphic of animatie. Natuurlijk kunnen die waardevol zijn. Maar de grootste waarde ontstaat vaak eerder in het proces, wanneer mensen samen tekenen, schuiven, ordenen en verbanden leggen. Aannames worden bespreekbaar. Verschillende perspectieven krijgen een plek. Nieuwe inzichten ontstaan terwijl het beeld zich ontwikkelt.

Het begeleiden van zo’n denkproces met beeld kan op veel verschillende manieren: door het voeren van gesprekken en het voorleggen van concepten, door mensen zelf te laten tekenen of op andere manieren hun gedachten in beeld te laten brengen of door mee te tekenen terwijl het gesprek zich ontvouwt.

Soms slaat zo’n denkproces uiteindelijk neer in een plaat of ander tastbaar eindresultaat. Maar het gesprek dat daaraan voorafgaat, is voor de opdrachtgever vaak veel waardevoller.

Beeld is een manier om samen te denken en in beweging te komen

In andere artikelen schreef ik waarom maatschappelijke opgaven vragen om samen betekenis geven. En dat een ontwerpende aanpak helpt om dat proces vorm te geven. Beeld speelt in dat proces een bijzondere rol. Het maakt zichtbaar wat impliciet bleef en zorgt voor betekenis. Daarom zie ik beeld niet als illustratie van een gesprek. Het ís onderdeel van het gesprek. Juist daardoor brengen beelden maatschappelijke opgaven in beweging.

Lees hier verder over mijn aanbod van visuele producten.